13 mei 2026
Ongeveer 1 op de 5 volwassenen draagt 'littekens' van jeugdtrauma met zich mee. Dat zegt psychiater Christiaan Vinkers (Amsterdam UMC) in 'De wereld van Sofie' naar aanleiding van zijn nieuwe boek 'Littekens uit je jeugd'. Daarin beschrijft hij hoe ervaringen in de kindertijd nog jarenlang kunnen doorwerken, soms zelfs een leven lang.
Volgens psychiater en hoogleraar Christiaan Vinkers denken veel mensen bij jeugdtrauma meteen aan extreme gebeurtenissen zoals mishandeling of seksueel misbruik. In werkelijkheid gaat het vaak om minder zichtbare patronen die zich over langere tijd afspelen. "Jeugdtrauma ontstaat wanneer er een overschot is van het verkeerde en een tekort van het goede in de jeugd."
Met "het verkeerde" bedoelt Vinkers bijvoorbeeld slaan, schelden of dreigen. Ook een gebrek aan liefde, aandacht of emotionele steun kan volgens hem diepe sporen nalaten.
Daarom hanteert Vinkers een bredere definitie dan sommige psychiaters. "Als een kind niet leert dat het geliefd is en er mag zijn, kan dat later een grote impact hebben."
Was mijn jeugd problematisch?
Toch is het niet altijd makkelijk om te herkennen of je jeugd problematisch was. Iedereen heeft immers maar één jeugd en dus weinig vergelijkingsmateriaal. "Veel mensen beseffen pas later dat bepaalde dingen eigenlijk niet normaal waren", zegt Vinkers.
Hoe kan iemand zelf ontdekken dat een jeugdtrauma misschien de bron is van bepaalde problemen? "Als jij zelf vindt dat je vroeger te weinig liefde hebt gekregen gedurende een langere periode, dan is dat een belangrijk signaal. Wanneer mensen bij mij in de spreekkamer zeggen dat ze somber zijn, dan heb ik geen reden om daaraan te twijfelen."
Daar komt nog bij dat jeugdtrauma vaak onzichtbaar is voor de buitenwereld. "Het kunnen fysieke littekens zijn, maar ook emotionele littekens", zegt hij. "Bijvoorbeeld wanneer iemand is opgegroeid met weinig aandacht, weinig liefde of veel prestatiedruk."
"Het is belangrijk dat je omgeving jouw littekens kent. Zo weten ook zij wat je gevoelige plekken zijn en hoe ze daar rekening mee kunnen houden."
"Tegenslag hoort ook bij een jeugd"
Tegelijk waarschuwt Vinkers om niet elke moeilijke ervaring meteen een trauma te noemen. "Een jeugd zonder tegenslag bestaat niet", zegt hij.
"Tegenslag is normaal en zelfs nodig. Als ouders proberen alle stress en moeilijkheden weg te houden, wat je soms ziet bij zogenoemde 'curlingouders', dan is dat eigenlijk ook niet goed. Kinderen moeten leren omgaan met fouten, tegenslagen en hun eigen weg vinden."
Ouders hoeven volgens hem ook niet perfect te zijn. "'Goed genoeg' is meestal ook echt goed genoeg. Zolang een kind opgroeit in een omgeving met voldoende veiligheid en steun, kunnen veel tegenslagen goed verwerkt worden."
Fysieke en mentale gevolgen
Jeugdtrauma kan zich later op verschillende manieren uiten. Zo verhoogt het volgens onderzoek het risico op psychische problemen zoals depressie, angststoornissen of verslaving.
"Zelfs wanneer iemand op latere leeftijd voor het eerst een depressie krijgt, blijkt jeugdtrauma vaak een belangrijke risicofactor", zegt Vinkers. "Het bouwwerk van je persoonlijkheid wordt voornamelijk in de eerste 18 jaar gebouwd. Als er in die periode veel onveiligheid is, neem je dat mee in hoe je naar de wereld kijkt."
De impact beperkt zich niet tot mentale gezondheid. "Jeugdtrauma hangt samen met overgewicht, hart- en vaatziekten, auto-immuunziekten, hoofdpijn en nog een heel breed scala aan lichamelijke aandoeningen. Het kan zelfs invloed hebben op de levensduur. Sommige studies tonen aan dat mensen met jeugdtrauma gemiddeld 10 tot 15 jaar korter leven. Dat moet je altijd met een klein korreltje zout nemen, maar het effect is wel robuust."
Herstel blijft mogelijk
Toch betekent dat niet dat jeugdtrauma het hele leven bepaalt. Vinkers: "Herstel is op elke leeftijd mogelijk. Ons brein is plastisch. Het kan zich blijven aanpassen."
Soms begint dat al met nadenken over het verleden en begrijpen waar bepaalde gevoelens vandaan komen. In andere gevallen kan therapie helpen, bijvoorbeeld met technieken zoals EMDR. "Ik vergelijk mensen soms met een olietanker. Als je de koers een paar graden verandert, kan je uiteindelijk op een heel andere bestemming uitkomen."
Bron: vrt / Radio 1, Jill Swinnen