Onder de loep | Succesverslaving en het gekwetste kind erachter

Succes lijkt van buitenaf vaak het bewijs van kracht en ambitie. Maar wat als juist dat succes een overlevingsstrategie is? In dit interview spreekt GZ-psycholoog Emma Hafkamp over succesverslaving: het voortdurende moeten presteren om je eigenwaarde te voelen, en het gekwetste kind dat daaronder schuil kan gaan. Vanuit haar achtergrond als medisch psycholoog in het Antoni van Leeuwenhoek (AVL) en haar huidige werk met ondernemers en leiders, laat zij zien hoe existentiële vragen, oude patronen en prestatiedrang met elkaar samenhangen. Ook vertelt ze wat je kunt verwachten van haar masterclass Werken met succesverslaving bij RINO amsterdam.

Je werkte jarenlang als medisch psycholoog met patiënten in hun laatste levensfase. Nu begeleid je ondernemers en leiders. Waarom heb je die switch gemaakt en hoe ben je uitgekomen bij het concept ‘succesverslaving’?

Emma: Ja, het lijkt in eerste instantie alsof het twee totaal verschillende doelgroepen zijn, maar voor mij zit de rode lijn in één vraag: wat geeft je leven zin?

In het AVL sprak ik dagelijks met mensen in hun laatste levensfase. Natuurlijk was er angst en verdriet, maar er was ook ruimte voor meer existentiële vragen, zoals: hoe ga ik de tijd die ik heb invullen, zodat het voor mij waardevol is? Wat voor keuzes ga ik maken? Wat voor gesprekken ga ik nog voeren? Het komt neer op de vraag wat voor betekenis je wil geven aan het leven dat er nog is. Die gesprekken raakten me enorm. Ik merkte hoeveel passie ik voelde voor dit soort gesprekken en thema’s. Toen dacht ik: wat als ik dit gesprek ook kan voeren met mensen die nog een langere horizon hebben? Zo ben ik ondernemers en leiders gaan begeleiden. Mensen met veel impact. Als zij andere keuzes maken, werkt dat door in hun hele organisatie en klantenbestand.

Bij ondernemers zie ik vaak een enorme drive, maar die kan ook een valkuil zijn. Veel van hen hebben geleerd dat ze pas waarde hebben als ze presteren. Dat succes kan verslavend werken, omdat het je eigenwaarde voedt. Als het applaus uitblijft, valt hun gevoel van eigenwaarde weg. Dus moet het groter, beter en meer. De leegte moet altijd weer opnieuw opgevuld worden.

Succes zelf is niet het probleem. Je moet als behandelaar gaan onderzoeken met je cliënt waarom die dat succes zo najaagt. Heb je het nodig om je oké te voelen, of komt het voort uit passie en zingeving? Dat gesprek wil ik voeren met mensen die aan de buitenkant heel succesvol lijken, maar van binnen soms iets heel anders ervaren.

Veel cliënten zullen waarschijnlijk zelf niet zien dat ze een succesverslaving hebben en hiermee bij de behandelaar aankloppen. Welke signalen, patronen of thema’s helpen jou om succesverslaving toch te herkennen in de spreekkamer?

Emma: Voor mij is het grootste signaal het contrast. Aan de buitenkant lijkt alles goed te gaan, maar van binnen voelen ze leegte of eenzaamheid. Dat contrast is kenmerkend. Daarnaast vertellen cliënten met een succesverslaving vaak dat ze zich voortdurend opgejaagd voelen. Ze proberen te mediteren of gaan op vakantie, maar merken dat ze niet echt kunnen ontspannen. Dat is vaak het eerste signaal dat ze zelf opmerken.

Een ander belangrijk signaal is de sterke weerstand tegen vertragen. In de sessies moet het tempo hoog liggen. Anders ontstaat er onrust of het gevoel dat het niet snel genoeg gaat. Soms vragen cliënten zelfs om vaker af te spreken, zodat het proces sneller verloopt. Die moeite met vertragen en echt stilstaan bij wat er vanbinnen speelt, is veelzeggend.

Ook spelen er vaak relationele problemen. Moeilijkheden met kinderen, meerdere scheidingen of spanningen in de huidige relatie. Je ziet dus vooral iets in hun binnenwereld en in hun relaties, terwijl ze tegelijkertijd een succesvol bedrijf hebben of een hoge positie. Status, aanzien en mensen die tegen hen opkijken.

Dus het zijn niet per se mensen met een burn-out?

Emma: Het kan samengaan met spanningsklachten of prikkelbaarheid, maar deze mensen zijn vaak enorme diesels. Ze kunnen heel lang doorgaan. Ik zie niet dat ze snel omvallen met een klassieke burn-out. Eerder dat het lichaam op een andere manier aan de bel trekt.

Hard werken en presteren zit zo diep ingebakken dat het ook in hun zenuwstelsel is gaan zitten. Ze zijn gewend aan een hoog niveau van adrenaline en kunnen daar lang op functioneren. Vermoeidheid en spanning voelen bijna normaal. En juist daardoor blijven ze doorgaan.

Wat maakt de behandeling van succesverslaving anders dan die van middelenverslaving? En waarin lijken ze juist op elkaar?

Emma: Als je kijkt naar de overeenkomst, dan zit die echt in de afhankelijkheid. Of het nu gaat om alcohol, drugs, seks of succes, het is telkens dat patroon van meer moeten en meer willen. En als je stopt, komt er onrust of leegte omhoog. Dat mechanisme is sterk vergelijkbaar.

Het verschil zit vooral in de behandeling. Bij middelenverslaving werk je ernaartoe dat iemand stopt met gebruiken. Bij succesverslaving is het niet de bedoeling dat iemand stopt met presteren of geen succes meer mag hebben. Het gaat veel meer over de onderliggende drijfveer. Waarom is iemand afhankelijk geworden van presteren? Wat probeert hij of zij ermee te vullen? Je gaat dus interveniëren op dat patroon, niet op het succes zelf. Het komt wel vaak voor dat iemands definitie van succes gedurende het proces verandert.

Vaak geef ik oefeningen mee, bijvoorbeeld om een taak bewust op een zes uit te voeren in plaats van op een tien. Niet omdat die tien niet meer mag, maar om te onderzoeken wat er gebeurt als het niet perfect is. Welke gevoelens komen er dan omhoog? De behandeling draait echt om het onderzoeken en veranderen van drijfveren, patronen en hechting.

Je werkt niet alleen cognitief en emotioneel, maar ook existentieel. Wat is de toegevoegde waarde hiervan?
Emma: Dat komt voort uit mijn tijd bij het AVL. Daar ben ik opgeleid in CALM-therapie: Managing Cancer and Living Meaningfully. In die titel zit het eigenlijk al: het gaat niet alleen over omgaan met ziekte en wat dat doet met je identiteit, rollen en relaties, maar ook over hoe je betekenis geeft aan je leven.

Dat raakt aan existentiële vragen: waarom leef ik? Wat maakt mijn leven waardevol? Wat wil ik achterlaten? Hoe wil ik van betekenis zijn? Ik heb daar gezien hoeveel impact het heeft als mensen op die laag kunnen werken. Het beïnvloedt niet alleen hoe ze in het leven staan, maar werkt ook als een buffer tegen mentale en zelfs fysieke klachten.

Bijvoorbeeld: als iemand betekenis kan geven aan ziekte of zelfs aan de dood, blijven de omstandigheden objectief hetzelfde, maar de ervaring verandert. Er komt meer rust in het lichaam en het hoofd, minder lijdensdruk. 

Je hebt het concept spijtvrij ondernemen ontwikkeld. Wat houdt dit precies in en hoe vertaal je dit gedachtegoed naar concrete interventies?

Emma: Dit concept is ontstaan vanuit mijn werk in het AVL. Daar zag ik naast mooie, betekenisvolle gesprekken ook veel pijn en spijt. Spijt over gemiste tijd met dierbaren, over altijd werken, over keuzes die achteraf gebaseerd bleken op oude patronen in plaats van op wie iemand werkelijk was. Vaak kwam dat inzicht op een moment dat het bijna te laat voelde om er nog iets mee te doen.

Dat werd de basis voor mijn boek, dat dit voorjaar verschijnt. Breder gezegd zou je het eigenlijk Spijtvrij leven kunnen noemen. Aangezien ik nu vooral met ondernemers en leiders werk, werd de titel Spijtvrij ondernemen. In de kern gaat dit om twee aspecten:

1. Bewust worden van je patronen, zodat je intentioneler kunt kiezen. Welke overtuigingen sturen je? Welke schema’s en copingmechanismen spelen mee? Vanuit CGT en schematherapie werk ik met kernovertuigingen, helpende gedachten en gerichte interventies om daar echt verandering in aan te brengen.

2. Omgaan met spijt over het verleden. Niet alles is maakbaar, maar je kunt wel je perspectief en houding veranderen. Door acceptatie en het verwerken van emoties als schuld of woede, kun je jezelf alsnog bevrijden van spijt.

Het gaat dus zowel over toekomstige spijt voorkomen als bestaande spijt verzachten.

Wat nemen deelnemers na deze masterclass mee naar hun eigen spreekkamer?

Emma: Deelnemers nemen ten eerste meer herkenning mee: hoe manifesteert succesverslaving zich en hoe herken je het bij mensen die ogenschijnlijk alles goed voor elkaar hebben? Aan de hand van signalen en casuïstiek leren ze deze doelgroep beter begrijpen en begeleiden.

Daarnaast reik ik concrete interventies aan, juist voor deze vaak snelle, resultaatgerichte doelgroep met weerstand tegen vertragen. Hoe sluit je aan zonder in een machtsstrijd te komen?

We staan ook stil bij wat het contact met deze soms dominante cliënten bij jou op kan roepen. Dat gaat dan over overdracht en tegenoverdracht. Dit is belangrijk, zodat je aanwezig en compassievol kunt blijven en achter de ‘succesvolle leider’ het gekwetste kind kunt zien.

Ik hang de inhoud van de masterclass op aan zeven lessen uit mijn boek, dat iedere deelnemer na afloop ook krijgt. Het wordt een mix van theorie, casuïstiek, oefeningen en reflectie en vooral een inspirerende en interactieve bijeenkomst waarin we echt met elkaar aan de slag gaan.

 

Ben je benieuwd naar de masterclass Werken met succesverslaving? Lees er dan hier meer over en schrijf je in.