RINO Noord-Holland Nascholing en opleiding GGZ

Dit najaar gaan bij de RINO Noord-Holland de cursussen Systeemtherapie bij ouderen en Systemisch werken in het verpleeghuis van start. Docenten Wilma Aarssen en Màrika Engel vertellen over de systemische benadering van psychotherapie bij ouderen.

De derde en vierde levensfase

Vroeger heette het eenvoudigweg de derde levensfase. Na jeugd en volwassenheid kwam de ouderdom. Maar inmiddels is de levensverwachting, vooral voor vrouwen, zo ver opgeschoven dat er sprake is van meerdere fases in het ouder worden. Bovendien wordt deze groep door de vergrijzing ook steeds groter. Màrika Engel en Wilma Aarssen, beiden klinisch psycholoog en psychotherapeut, geven al tien jaar samen cursussen over het werken met ouderen, vanuit hun eigen cursusbureau Ouder en Wijzer. Bij de RINO verzorgen ze nu een zesdaagse specialistische cursus over systeemtherapie bij ouderen. Ook schreven ze samen het hoofdstuk Families met Ouderen in het Handboek Systeemtherapie, dat onlangs verscheen bij Uitgeverij De Tijdstroom.

Tegenwoordig loopt de derde levensfase van grofweg 60 tot 75 jaar, en de vierde levensfase vanaf 75 tot 90 of ouder. De grens is arbitrair, maar het onderscheid geeft aan dat de thema's en problemen die voor deze groepen spelen heel verschillend zijn. Aarssen: "De eerste groep zijn de reclame-ouderen, die je op televisie gezellig kreeft ziet eten op een Caribisch eiland. Maar dat is natuurlijk maar een deel van het plaatje. Naast de relatief welvarende en gezonde ouderen, zijn er ook veel die het financieel minder breed hebben of met hun gezondheid tobben. Als je maar net kunt rondkomen van je pensioen en je bent moeilijk ter been, dan krijgt het leven steeds meer beperkingen."

In de vierde levensfase worden de problemen homogener. Engel: "Dit zijn de hoogbejaarden, voor wie het leven echt in het teken komt te staan van verlies. Verlies van partner en andere naasten, van gezondheid, kracht en vitaliteit, van schoonheid - van alles eigenlijk waar het leven daarvoor om leek te draaien."

Het verlies van rollen

Verlies is een overkoepelend thema bij ouderen, en dat begint bij het verlies van rollen. Als de kinderen het huis uit zijn vervalt de rol als verzorger, en het pensioen betekent het einde van de rol als werkende. Daarmee, zegt Aarssen, "staat het ouder worden in het teken van overgangsmomenten. Het is de fase dat familiebanden weer belangrijker worden, maar ook veranderen. De rol van verzorger verschuift bijvoorbeeld vaak van ouder naar kind." Het zijn juist die overgangen die voor problemen kunnen zorgen. Engel: "Een reactie die we vaak zien is 'claimgedrag' - moeders die de hele dag bij hun volwassen kinderen aan de telefoon hangen en zich overal mee bemoeien. Tot de omgeving er helemaal gek van wordt." Aarssen vult aan: "Eén familie had zelfs een hotline voor hun moeder, een aparte telefoon waar alleen zij het nummer van had. Dan wisten ze in elk geval als zij het was die belde."

Hier blijkt ook meteen het belang van een systemische benadering voor problematiek bij ouderen: de problemen zijn vaak relationeel van aard, wat betekent dat de omgeving onderdeel is van het probleem, én van de oplossing. Dat begint al bij het feit dat ouderen meestal door anderen worden aangemeld voor hulp. Aarssen: "Dat kunnen de kinderen zijn, of de huisarts, of iemand van een verpleeg- of verzorgingshuis." Problemen bij ouderen die door de omgeving gesignaleerd worden zijn bijvoorbeeld verwaarlozing, eenzaamheid, depressie of verslaving aan alcohol of medicatie. Engel: "Ook zien we veel dat oude trauma's weer naar boven komen. Juist door het ouder worden en het verlies van rollen, raken mensen ook hun oude copingstrategieën kwijt. Hard en veel werken is bijvoorbeeld een beproefde strategie om traumatische ervaringen weg te drukken. Als mensen dan stoppen met werken komt dat allemaal weer naar boven. Bij de huidige generatie ouderen spelen vaak oorlogstrauma's weer op."

Acceptatietherapie

In veel gevallen draait de systeemtherapie bij ouderen om de intergenerationele familiebanden, en om het aanwenden van hulpbronnen in de familie. Engel: "De vraag is eigenlijk: hoe kan je de veerkracht binnen een familie aanwenden? Het is verbijsterend om te zien welke krachten er spelen binnen families. Het zijn relaties die zo lang duren, en zo diep gaan... Vergeleken daarmee bereiken we in een therapie meestal maar hele kleine stapjes. Maar vaak is dat bij oudere mensen ook al voldoende." Want, zo zegt Aarssen, "het gaat bij ouderen niet zo zeer meer om verandering. Misschien wel in kleine dingen, maar niet meer de grote, bijna 'mystieke' veranderingen in het leven zoals bij jongeren en volwassenen. Wat dat betreft is psychotherapie voor ouderen vooral een acceptatietherapie."

Ook bijvoorbeeld bij echtparen die al vele jaren getrouwd zijn, speelt acceptatie van elkaar, en van de relatie zoals die is, een sleutelrol. Engel: "Het gaat erom dat mensen elkaar leren zien zoals ze zijn, in plaats van zoals ze elkaar zouden willen zien. Het leren verdragen van elkaar, het accepteren van de relatie zoals die is, dat leidt tot rust. En de paradox is dat er in die rust juist ruimte ontstaat voor verandering."

Het inzicht dat psychotherapie ook nut kan hebben als er geen grote veranderingen bereikt worden begint eigenlijk pas sinds kort door te dringen. Lange tijd werden ouderen namelijk helemaal niet als doelgroep voor psychotherapie gezien. Engel: "Dat hebben we te danken aan meneer Freud, die verklaarde dat mensen na hun veertigste niet meer veranderen. Misschien had hij daar wel gelijk in, maar het gevolg is geweest dat er nooit psychotherapie voor ouderen is ontwikkeld. Sterker nog, toen ik in de jaren '90 de psychotherapie-opleiding wilde doen vanuit mijn ervaring met ouderen, werd er gezegd: 'Daar zijn toch geen klanten voor.' Terwijl we nu zien dat er steeds meer klanten voor zijn, en dat psychotherapie juist heel erg effectief kan zijn."

Nieuwsgierigheid

Een van de dingen die Aarssen en Engel willen overbrengen in hun cursussen is nieuwsgierigheid van de hulpverlener naar de achtergrond en geschiedenis van oudere cliënten. Aangezien de hulpverlener bijna per definitie jonger is dan de cliënt, is het belangrijk voor hulpverleners om te leren positie te bepalen. Engel: "Welke vragen durf je te stellen? Neem seksualiteit. Een belangrijk thema, ook voor ouderen. Maar veel hulpverleners vinden het lastig om dat op tafel te leggen. Voor jongere mensen is het ook een raar idee, twee van die gerimpelde besjes in bed." Aarssen: "Een anekdote die ik cursisten altijd vertel is over een ouder echtpaar bij wie dit speelde. Maar de hulpverlener durfde het maar niet uit te spreken. Toen ze het eindelijk voorzichtig aankaartte, begon het echtpaar hard te lachen. Het bleek dat ze een weddenschap hadden afgesloten of de hulpverlener er überhaupt over zou durven beginnen."

Om dit soort situaties levensecht te kunnen oefenen met cursisten, werken Aarssen en Engel met rollenspelacteurs. Engel: "We hebben twee vaste acteurs, die inmiddels een heel arsenaal van rollen hebben. Vaak filmen we vantevoren bepaalde scenes, zoals een intakegesprek, zodat we die tijdens de cursus kunnen laten zien en dan met de cursisten de vervolgstappen kunnen oefenen." De nadruk in de cursussen ligt dan ook op ervaringsgericht leren, zodat cursisten het effect van interventies en handelingen kunnen ervaren, en kunnen reflecteren op de eigen positie als systeemtherapeut.

Cursisten leren ook hoe ze samen met het systeem een context kunnen creëren voor onderzoek en behandeling. Onderdeel hiervan is het uitleggen aan de familie en aan de volwassen kinderen wat ouder worden betekent. Want het thema van elkaar verdragen speelt ook intergenerationeel, bijvoorbeeld tussen ouders en kinderen. Aarssen: "Als je elkaar al zo lang kent, en zo veel met elkaar hebt meegemaakt, dan kun je die geschiedenis niet herschrijven. Je kunt hoogstens de betekenis die je aan die geschiedenis geeft veranderen. In die zin heeft alleen het met elkaar in verbinding brengen van familieleden al een helende werking. Naar elkaar luisteren helpt om elkaar te accepteren." Of zoals Engel het samenvat: "Als systeemtherapeuten zijn wij eigenlijk gewoon professionele verbinders."

Zie ook

• De cursus Systeemtherapie bij ouderen
• Het cursusbureau Ouder en Wijzer
• Het Handboek Systeemtherapie, Uitgeverij De Tijdstroom

Tekst Bernard Vehmeyer. Foto Rieta Mulder.